به گزارش بهداشت نیوز، دیابت از جمله بیماری‌های مزمنی است که به دلیل شیوع روزافزون و عوارض احتمالی آن، به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های نظام سلامت تبدیل شده است؛ بیماری‌ای که گاه سال‌ها بدون نشانه‌های آشکار پیشرفت می‌کند و زمانی تشخیص داده می‌شود که بر سلامت اندام‌های حیاتی بدن تأثیر گذاشته است. با این حال، شناسایی زودهنگام مرحله پیش‌دیابت، اصلاح الگوی تغذیه، افزایش فعالیت بدنی و بهره‌گیری از روش‌های نوین درمانی می‌تواند نقش مؤثری در پیشگیری از ابتلا و کنترل این بیماری داشته باشد. در همین راستا، با روح‌الله فلاح، رئیس گروه بهبود تغذیه معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی قم، درباره راهکارهای پیشگیری از دیابت، اهمیت تشخیص زودهنگام، اصول تغذیه سالم و شیوه‌های مؤثر کنترل این بیماری گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه آن را می‌خوانیم.
روح‌الله فلاح با اشاره به اهمیت آگاهی عمومی درباره دیابت اظهار کرد: هنگامی که غذا می‌خوریم، بدن آن را به قند تبدیل می‌کند تا انرژی مورد نیاز خود را تأمین کند. برای ورود این قند از خون به سلول‌ها، هورمونی به نام انسولین مورد نیاز است. دیابت زمانی ایجاد می‌شود که بدن انسولین کافی تولید نکند یا سلول‌ها پاسخ مناسبی به انسولین ندهند؛ در نتیجه قند در خون باقی می‌ماند و سطح آن افزایش پیدا می‌کند.
رئیس گروه بهبود تغذیه معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی قم با تشریح مفهوم پیش‌دیابت افزود: پیش‌دیابت به معنای بالاتر بودن قند خون از محدوده طبیعی، بدون رسیدن به سطح تشخیصی دیابت است. این مرحله را می‌توان به چراغ زرد تشبیه کرد؛ زیرا هنوز فرصت مناسبی برای بازگشت به وضعیت طبیعی و پیشگیری از ابتلا به دیابت وجود دارد.
وی با اشاره به آزمایش‌های تشخیص دیابت بیان کرد: دو آزمایش رایج برای بررسی وضعیت قند خون وجود دارد؛ آزمایش قند خون ناشتا که پس از هشت ساعت پرهیز از خوردن انجام می‌شود و آزمایش HbA1c یا قند سه‌ماهه که میانگین قند خون در چند ماه اخیر را نشان می‌دهد.
فلاح ادامه داد: اگر قند خون ناشتا کمتر از ۱۰۰ و HbA1c کمتر از ۵.۶ درصد باشد، وضعیت طبیعی است. قند خون ناشتا بین ۱۰۰ تا ۱۲۵ و HbA1c بین ۵.۷ تا ۶.۴ درصد نشان‌دهنده پیش‌دیابت است و در صورتی که قند خون ناشتا ۱۲۶ یا بالاتر و HbA1c معادل ۶.۵ درصد یا بیشتر باشد، فرد در محدوده دیابت قرار می‌گیرد.
وی با تأکید بر اینکه یک بار مشاهده عدد بالای قند خون برای تشخیص قطعی کافی نیست، گفت: پزشک معمولاً آزمایش را تکرار می‌کند؛ با این حال، افراد دارای قند خون ناشتا بین ۱۰۰ تا ۱۲۵ باید برای دریافت مشاوره و برنامه غذایی مناسب به مراکز جامع سلامت و مراکز بهداشت محل زندگی خود مراجعه کنند و از راهنمایی کارشناسان تغذیه بهره ببرند.
وی با بیان اینکه پیش‌دیابت اغلب بدون علامت است، تصریح کرد: بسیاری از افراد ممکن است سال‌ها بدون اطلاع از وضعیت قند خون خود در این مرحله باقی بمانند؛ بنابراین انجام آزمایش و آگاهی از وضعیت سلامت اهمیت زیادی دارد.
دیابت نوع ۲ قابل پیشگیری است
فلاح با اشاره به امکان پیشگیری از دیابت نوع ۲ حتی در افراد دارای سابقه خانوادگی این بیماری اظهار کرد: مهم‌ترین قدم برای پیشگیری، آگاهی از وضعیت قند خون و شناسایی به‌موقع مرحله پیش‌دیابت است. در این مرحله با اقدام مناسب می‌توان از تبدیل آن به دیابت جلوگیری کرد.
وی با اشاره به نقش تغذیه در پیشگیری از این بیماری افزود: مصرف بیشتر غذاهای طبیعی و کم‌فرآوری‌شده مانند سبزیجات، حبوبات و غلات کامل و کاهش سهم غذاهای بسته‌بندی‌شده و آماده، از ساده‌ترین و مؤثرترین اقدامات برای کاهش خطر ابتلا به دیابت است.
رئیس گروه بهبود تغذیه معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی قم بیان کرد: مطالعات نشان می‌دهد افرادی که بیشتر از غذاهای خانگی و کم‌فرآوری‌شده استفاده می‌کنند، تا ۴۰ درصد کمتر در معرض ابتلا به دیابت قرار دارند. همچنین انجام ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی در هفته، برای مثال ۳۰ دقیقه پیاده‌روی سریع در پنج روز هفته، حتی بدون کاهش وزن، می‌تواند خطر ابتلا به دیابت را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
داروهای جدید دیابت علاوه بر کنترل قند از اندام‌های حیاتی محافظت می‌کنند
رئیس گروه بهبود تغذیه معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی قم با اشاره به پیشرفت‌های درمانی در سال‌های اخیر گفت: داروهای جدید دیابت تنها به کاهش قند خون محدود نمی‌شوند، بلکه می‌توانند از قلب، کلیه و چشم‌ها نیز محافظت کنند.
فلاح افزود: در گذشته تمرکز اصلی درمان بر پایین آوردن قند خون بود، اما امروز مشخص شده است که دیابت می‌تواند به قلب، کلیه و اعصاب آسیب برساند و داروهای جدید علاوه بر کنترل قند خون، در پیشگیری از این آسیب‌ها نیز نقش دارند.
پیش‌دیابت با اصلاح سبک زندگی قابل بازگشت است
وی با تأکید بر اینکه هیچ دارویی جایگزین تغذیه سالم نمی‌شود، تصریح کرد: حتی افرادی که داروهای مؤثر مصرف می‌کنند، باید مراقب مصرف غذاهای چرب و شیرین باشند. همچنین افرادی که از داروهای جدید، از جمله داروهای تزریقی هفتگی استفاده می‌کنند، باید درباره رژیم غذایی خود با پزشک یا کارشناس تغذیه در مراکز جامع سلامت و مراکز بهداشت مشورت کنند؛ چراکه برخی رژیم‌های سخت، از جمله رژیم‌های بسیار کم‌کربوهیدرات، در ترکیب با این داروها ممکن است خطرناک باشند.
۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی در هفته برای مدیریت دیابت
رئیس گروه بهبود تغذیه معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی قم با اشاره به اهمیت فعالیت بدنی در کنترل دیابت اظهار کرد: برای بهره‌مندی از فواید ورزش نیازی نیست فرد ورزشکار حرفه‌ای باشد و حتی شروع فعالیت‌های ساده روزانه نیز می‌تواند اثرگذار باشد.
فلاح ادامه داد: ورزش به سلول‌های بدن کمک می‌کند تا قند موجود در خون را بهتر دریافت کنند و از آن برای تولید انرژی استفاده شود. بر اساس توصیه‌های علمی، هفته‌ای ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط، مانند پیاده‌روی سریع که موجب افزایش تنفس شود اما فرد همچنان بتواند صحبت کند، برای این منظور مناسب است.
وی با اشاره به اهمیت پیاده‌روی پس از صرف غذا افزود: کمی قدم زدن بعد از غذا به بدن کمک می‌کند قند خون را بهتر مدیریت کند؛ همچنین افرادی که مشکلات زانو یا پا دارند، می‌توانند از فعالیت‌هایی مانند شنا یا دوچرخه ثابت استفاده کنند.
فلاح با تأکید بر رعایت نکات ایمنی هنگام ورزش تصریح کرد: افرادی که انسولین یا داروهای کاهنده قند خون مصرف می‌کنند، بهتر است پیش از ورزش قند خون خود را بررسی کنند و برای پیشگیری از عوارض افت قند خون، خوراکی شیرینی مانند چند حبه قند همراه داشته باشند.
دیابت نوع ۲ ممکن است سال‌ها بدون علامت پیشرفت کند
فلاح با تأکید بر اهمیت اقدام زودهنگام در شناسایی دیابت گفت: بسیاری از افراد تصور می‌کنند دیابت همواره با علائمی مانند تشنگی زیاد یا کاهش وزن همراه است، در حالی که این بیماری به‌ویژه در مراحل اولیه ممکن است هیچ علامت مشخصی نداشته باشد.
وی افزود: دیابت نوع ۲ می‌تواند سال‌ها بدون علامت پیشرفت کند و در این مدت قند خون بالا به‌تدریج به قلب و کلیه آسیب برساند. به همین دلیل، افراد بالای ۳۰ سال که اضافه وزن، فشار خون بالا یا سابقه خانوادگی دیابت دارند، باید سالانه آزمایش قند خون ناشتا انجام دهند.
رئیس گروه بهبود تغذیه معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی قم ادامه داد: اگر نتیجه آزمایش قند خون ناشتا بین ۱۰۰ تا ۱۲۵ باشد، فرد در مرحله پیش‌دیابت قرار دارد و باید تغییر سبک زندگی را در اولویت قرار دهد؛ زیرا اقدام در این مرحله بسیار آسان‌تر از زمانی است که دیابت به‌صورت قطعی تشخیص داده شده باشد.
رژیم غذایی مناسب دیابت باید قابلیت ادامه در بلندمدت داشته باشد
فلاح با تأکید بر نقش تغذیه سالم در پیشگیری و کنترل دیابت اظهار کرد: افراد مبتلا به دیابت برای کنترل بیماری نیازی به گرسنگی کشیدن یا حذف کامل غذاهای مورد علاقه خود ندارند، بلکه کافی است ترکیب مواد غذایی در بشقاب خود را اصلاح کنند.
وی افزود: بهترین رژیم غذایی برای افراد مبتلا به دیابت، رژیمی است که بتوانند در بلندمدت و حتی تا پایان عمر به آن پایبند بمانند. الگوی غذایی مدیترانه‌ای شامل مصرف فراوان سبزیجات، حبوبات، ماهی و غلات کامل و کاهش مصرف گوشت قرمز و شیرینی‌جات، از الگوهای مناسب در این زمینه است.
فلاح با تشریح الگوی ساده تقسیم بشقاب غذایی بیان کرد: بهتر است نیمی از بشقاب به سبزیجاتی مانند سالاد، سبزی خوردن و سبزیجات پخته از جمله قارچ، کدو سبز و بروکلی اختصاص یابد. یک‌چهارم بشقاب نیز باید شامل منابع پروتئینی مانند مرغ، ماهی، گوشت سفید، حبوبات یا تخم‌مرغ باشد و یک‌چهارم باقی‌مانده به غلات کامل مانند برنج قهوه‌ای یا نان سبوس‌دار اختصاص پیدا کند.
رئیس گروه بهبود تغذیه معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی قم با اشاره به اهمیت مصرف فیبر گفت: حبوبات، سبزیجات و میوه‌های کامل، برخلاف آبمیوه، به جذب آهسته‌تر قند در بدن کمک می‌کنند و موجب ایجاد احساس سیری طولانی‌تر می‌شوند.
فلاح با اشاره به آثار مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده بر وضعیت قند خون افزود: نوشابه‌های صنعتی، سوسیس و کالباس، چیپس، شیرینی‌های کارخانه‌ای و غذاهای آماده از جمله مواد غذایی فوق‌فرآوری‌شده هستند که مصرف آن‌ها با افزایش قند خون در افراد مبتلا به دیابت ارتباط دارد.
وی ادامه داد: در یک مطالعه جدید روی بزرگسالان مبتلا به دیابت نوع ۲ مشخص شده است که به ازای هر واحد افزایش در مصرف این نوع مواد غذایی، میزان HbA1c به‌طور متوسط ۰.۴۱۸ درصد بیشتر می‌شود و احتمال کنترل نامناسب قند خون نیز ۲۵ درصد افزایش پیدا می‌کند؛بنابراین حتی مصرف دارو نیز نمی‌تواند جایگزین اصلاح الگوی غذایی شود.
پیش‌دیابت با اصلاح سبک زندگی قابل بازگشت است
انتخاب روغن مناسب و توجه به میزان مصرف اهمیت دارد
رئیس گروه بهبود تغذیه معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی قم با اشاره به باورهای رایج درباره روغن‌های مصرفی گفت: اگرچه روغن زیتون یکی از گزینه‌های مناسب برای تغذیه سالم است، اما روغن‌های دیگری نیز وجود دارند که افراد می‌توانند متناسب با سلیقه، بودجه و نوع پخت‌وپز خود انتخاب کنند.
فلاح افزود: روغن زیتون فرابکر برای سالاد و غذاهای سرد، روغن کنجد برای تفت دادن سبک و طعم‌دار کردن غذاهای ایرانی، روغن کانولا یا کلزا برای پخت‌وپز روزمره و روغن آفتابگردان مخصوص پخت‌وپز برای حرارت متوسط قابل استفاده هستند.
وی با تأکید بر اینکه میزان مصرف روغن حتی از نوع آن نیز اهمیت بیشتری دارد، بیان کرد: روغن‌های سالم نیز کالری بالایی دارند و باید به اندازه مصرف شوند. پرهیز از سرخ‌کردن زیاد و استفاده از روغن مایع به جای روغن جامد و حیوانی از توصیه‌های مهم تغذیه‌ای است.
فلاح درباره نحوه استفاده از روغن کانولا توضیح داد: این روغن برای پخت‌وپز معمولی مناسب است، اما برای سرخ‌کردن، به‌ویژه سرخ‌کردن عمیق، نباید از آن استفاده کرد و در این موارد باید روغن مخصوص سرخ‌کردنی به کار برد. وزارت بهداشت و متخصصان تغذیه نیز بر استفاده از روغن کانولا برای پخت‌وپز و سالاد تأکید دارند. بهترین روش برای کاهش مصرف روغن، محدود کردن غذاهای سرخ‌شده و استفاده از روش‌هایی مانند بخارپز، آب‌پز، پخت در فر و گریل است.
مشاوره تغذیه باید متناسب با شرایط هر فرد باشد
فلاح با اشاره به نکات تغذیه‌ای برای افرادی که داروهای جدید دیابت، به‌ویژه داروهای تزریقی هفتگی مصرف می‌کنند، گفت: این افراد باید آهسته غذا بخورند، از مصرف وعده‌های غذایی بسیار سنگین پرهیز کنند و بلافاصله پس از غذا دراز نکشند تا احتمال بروز عوارض گوارشی مانند تهوع و یبوست کاهش یابد.
وی افزود: مصرف پروتئین کافی و انجام تمرین‌های مقاومتی مانند وزنه زدن سبک یا تمرین با کش نیز در این افراد اهمیت دارد تا هم‌زمان با کاهش وزن، توده عضلانی بدن از دست نرود.
رئیس گروه بهبود تغذیه معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی قم با تأکید بر تأثیر مشاوره تخصصی تغذیه بیان کرد: شواهد علمی نشان می‌دهد دریافت مشاوره تغذیه توسط افراد مبتلا به پیش‌دیابت می‌تواند به کاهش معنادار قند خون ناشتا، دور کمر، فشار خون و کلسترول کمک کند. همچنین در افراد مبتلا به دیابت، مشاوره تغذیه در کاهش قند سه‌ماهه مؤثر است.
وی با بیان اینکه برنامه غذایی باید متناسب با شرایط هر فرد تنظیم شود، تصریح کرد: رژیم غذایی نباید به‌صورت یکسان برای همه افراد تجویز شود. افرادی که به دنبال دریافت برنامه غذایی دقیق و متناسب با شرایط خود هستند، می‌توانند به مراکز جامع سلامت و مراکز بهداشت نزدیک محل زندگی خود مراجعه کنند و از خدمات کارشناسان تغذیه بهره‌مند شوند.
فلاح تأکید کرد: دیابت پایان دنیا نیست و پیشگیری از آن نیز به اقدامات پیچیده نیاز ندارد. تغذیه طبیعی و کم‌فرآوری‌شده، فعالیت بدنی روزانه، انتخاب هوشمندانه روغن‌ها و انجام آزمایش خون در زمان مناسب، از مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری و کنترل این بیماری هستند.
وی یادآور شد: پیش‌دیابت همان چراغ زردی است که اگر به‌موقع به آن توجه شود، می‌توان از تبدیل شدن آن به مرحله دیابت جلوگیری کرد؛ بنابراین مردم باید با مراجعه به مراکز جامع سلامت و مراکز بهداشت، از مشاوره کارشناسان تغذیه برای اصلاح الگوی غذایی و حفظ سلامت خود استفاده کنند.
منبع: ایسنا